عدالت در اندیشه شهید صدر(1)

بر خلاف اندیشمندان نظام اقتصاد سرمایه داری که گفتمان حاکم بر اندیشه های آنان گفتمان غیر وحیانی و سکولار است، در اندیشه های شهید صدر به ملاحظات وحیانی در تعیین اهداف و آرمان ها توجه می شود. شهید صدر عدالت اجتماعی را از ارکان اقتصاد اسلامی می شمارد، و آن را بر دو اصل تامین اجتماعی و توازن اجتماعی مبتنی می داند(اقتصادنا:304)

1- تامین اجتماعی، که مبنای فکری آن بر پایه دو اصل فقهی- اقتصادی استوار می باشد. در این راستا دولت در درجه اول باید فرصت های شغلی را برای همه فراهم نماید، و در صورتی که افرادی عاجز از کسب و کار باشند، تامین اجتماعی افراد به عهده ملت و دولت است.

1. 1. تکافل عام(کفالت همگانی)

عبارت است از کفالت همگانی، و مسئولیت متقابل افراد در جامعه اسلامی نسبت به تامین نیازهای اساسی یکدیگر. در این زمینه دولت نیز علاوه بر وظایف مستقیمی که دارد بر اجرای احکام اسلام نیز نظارت دارد، و در مواردی موظف است که افراد را به رعایت تکالیف قانونیشان الزام نماید، مثلا در حوادث طبیعی مثل سیل و زلزله و... در صورت کوتاهی مردم در کمک به حادثه دیدگان، می تواند آنها را به انجام تکالیفشان الزام نماید(نمازی،1382: 334). مبنای نظری این تکلیف اصل برادری اسلامی است و از این نظر تکلیف سنگینی متوجه ثروتمندان مسلمان است. بر این اساس ثروتمندان با وجود فقر در جامعه باید به معیشت متعارف بسنده کنند و کمک به فقرا را در صدر وظایف خود قرار دهند. روشن است که بعد از رفع فقر از جامعه اسلامی، ثروتمندان می توانند بر دایره مصارف خود بیفزایند(ادامه دارد)

معیارها و قواعد عدالت اقتصادی در اسلام

در زمینه عدات اقتصادی سه نگرش را می توان تفکیک نمود:

1. قواعد مبدا محور(ابزار محور): تحقق عدالت را منوط به برقراری شرایط عادلانه در امکانات و فرصت های اولیه و برابری همگانی در برابر قانون می داند.(Means Oriented Approach)

2.فرایند محور(Process Oriented)به ساختار روابط و فرایند فعالیت های تولیدی و توزیعی و روشی که افراد برای سلطه به اموال خود به کار می برند  تاکید دارد.

3.نتیجه محور(غایت نگر)(End Oriented)عدالت را صفت نهایی نظام می شمارد، و در این مسیر به بررسی  نتایج حاصل از سیاست های توزیعی و سهم بری افراد می پردازد. 

معیار های توزیعی در نظام اقتصادی اسلام چند بعدی است. اسلام ضمن توجه به دیدگاه های مبتنی بر حقوق طبیعی به عادلانه بودن نتایج فعالیت اقتصادی توجه دارد و این امر قابلیت آرمان پروری و ایجاد جنبش های اجتماعی به این دین مبین داده است، بخصوص در نظام های پیچیده امروزی باید در کنار تامین اجتماعی دولتی و انفاقات دینی به سراغ علت ها رفت، و در این راستا دیدگاه های مبدا محور و فرایندگرا هم باید مورد توجه باشد. اسلام پیوسته روش معتدل و وسط را پیش می گیرد و به مصالح عمومی در کنار توجه به رشد اقتصادی توجه دارد. با رونق تفکر حکومتی و اجتماعی، مجال نظریه پردازی در زمینه عدالت اقتصادی از دیدگاه دینی بیشتر شده است. شناخت معیارها اولین گام در جهت ریشه یابی و داوری میان نگرش های مختلف به عدالت توزیعی است(نمازی،1382: 334).

Challenge in Examples (1): Heritage Kingdom

Among the examples that may be unequivocal is evident, the kingdoms are hereditary. Perhaps, in the present age, there is no doubt about the unfairness of these governments. Certainly, some may have been examples of kings of history that have been successful and have had tremendous effects, but in any case, among the most important examples of unfairness, this type Governments, according to the famous saying:I assume your father was wise, this is what you have for you.

It is strange that, in the present day, these types of governments are seen in advanced countries such as the United Kingdom, but in any case, any goal from these governments (even its kind of ceremoniality) does not justify injustice. Injustice is the red line of human life, but the reasons for this injustice are clear:

1. Failure to observe human rights (if we consider the criterion of justice as equivalence).

2. Failure to observe human equality (if we consider the criterion of justice as entitlements).

3. Not increasing the total social utility (if we define justice to increase the utility of the community).

4. Not maximizing the minimum of society (if we consider Rawls's definition of justice).

These were obvious reasons that came to the mind of the author of the site. First, readers can provide other reasons, as well as suggest topics for consideration in the coming weeks.

مفهوم دو واژه عدل و قسط

باوجودی که دو واژه «عدل» و «قسط» مترادف به نظر می رسند، اما عدالت جنبه عام تری دارد، و قسط غالبا مفهوم اقتصادی یا حداقل پیوند اقتصادی دارد. قرآن مجید رسالت پیامبران را آماده سازی مردم برای اجرای قسط بیان می کند «لقد ارسلنا رسلنا و انزلنا معهم الکتاب والمیزان لیقوم الناس بالقسط و انزلنا الحدید فیه باس شدید...»(حدید:25) با توجه به اینکه در این آیه «ناس» فاعل «قسط» است، می خواهد اشاره کند که مردم را به گونه ای رشد دهید که خودشان عدالت اقتصادی را بر پا نمایند، یعنی بخش های مختلف اقتصادی به گونه ای است که عدالت در آنها به صورت درون زا مطرح است. عامل اصلی بی عدالتی اقتصادی هم بر اساس روایات رفتارهای ظالمانه سرمایه داران ظالم است. ریشه فقر و بدبختی نه در کمبود امکانات و خست طبیعت، بلکه در اعمال زشت و ظالمانه برخی انسانهاست «ما جاع فقیر الا بما منع غنی؛(نهج البلاغه)هیچ فقیری گرسنه نماند مگر آنکه ثروتمندی حق اورا نداد.»

نقش توزیعی دولت

 اقتصاددانان علاوه بر نقش تثبیتی  و تخصیصی  درباره منابع گوناگون، برای توزیع درآمد، ثروت و رفاه بین افراد و خانوارها نیز اهمیت قائل هستند. ممکن است توزیع موجود در جامعه از نظر اخلاقی قابل پذیرش نباشد، در واقع مشکلی که جامعه با آن مواجه است انتخاب بهترین وضع توزیع درآمد و رفاه اجتماعی است.

علت نیاز به حضور دولت در این عرصه آن است که هر چند بخش خصوصی می تواند باکمک های خود تا حدی در عادلانه کردن توزیع درآمد نقش داشته باشد، اما این موضوع به نحوی از ماهیت سواری مجانی برخوردار است، و عده ای می توانند از این اقدام شانه خالی کنند، و عده اندکی در راه توزیع عادلانه درآمد گام بردارند. دولت با حضور در این عرصه می تواند تعادل را برقرار نماید، مثلا کالاهای استحقاقی را به طور رایگان در اختیار کم درآمدها قرار دهد.(طبق نظر ماسگریو کالاهای استحقاقی مجموعه کالاها و خدماتی هستند که افراد باید مصرف کنند، حتی اگر هیچ درآمدی نداشته باشند).

علاوه بر نقش دولت در رفع فقر مطلق، دولت در توازن درآمدها و رفع فقر نسبی نقش مهمی برعهده دارد. روحیه حرص و طمع در آدمی او را وامی دارد که با زیرپا گذاشتن برخی قوانین برای خود رانت ها و درآمدهای بادآورده ایجاد کند. در این موارد دولت باید با حضور جدّی جلوی رانت خواری را بگیرد و توزیع عادلانه و توازن درآمدی در جامعه ایجاد نماید.

Challenge in the examples

Perhaps if the site wants to start from somewhere, there is no better starting point than the challenge. In any case, everyday people find themselves in their own family, community, or global community with examples of which their fairness or unfairness is a matter of serious questions.The significance of this is in several respects: firstly, many scholars acknowledge that justice is rooted in the nature of human beings, so every human being with pure nature can be able to comment on instances of justice.Secondly, according to Shi'i theologians, justice is discussed in discussions of rational goodness, that is, if human beings are pure from pollution and prejudices, they will be able to consider fairness as an example.Thirdly, in spite of sympathy in the examples, it can be induced over time and with the divine success of the knot of justice. According to these materials, from now on the site will issue a case or issue for each term and will give its fairness or unfairness to the opinions of the friends and the opinions of the readers of their discretion.Anyone can say about a specific case that is fair or unfair and then his reasons. Audiences will be able to express their opinions in their own way of what issues go under review.

MohammadReza ArmanMehr

عدالت پیشینی یا عدالت پسینی

بررسی کامل سیاست های دولت در زمینه توزیع درآمد دشوار و پیچیده است. اگر دولت بخواهد جهت رفع بی عدالتی در جامعه از روش «علاج واقعه قبل از وقوع » استفاده نماید، و به اصطلاح از روش «قبل از وقوع»(Ex-ante)استفاده کند با دشواری های زیادی مواجه خواهد شد، همچنین دولت می تواند از روش های «بعد از وقوع»(Ex-post)در جهت تعدیل درآمد ها استفاده برد (جعفری صمیمی،۱۳۷۱: ۱۴۰). البته مثل موضوع بهداشت و سلامتی، شاید بتوان گفت علاج واقعه قبل از وقوع کار بهتر و منطقی تری برای تحقق عدالت اقتصادی باشد. ضمن این که همچون بیماری که گاهی علاج آن با تاخیر دیر است، ممکن است رو آوردن به عدالت ورزی پسین برای رفع بی عدالتی های گاهی دیر باشد و به اصطلاح نوشدارو بعد از مرگ سهراب تلقی شود. در این زمینه اقشار محروم هم حق زندگی شرافتمندانه دارند که تاخیر در ایجاد چنین شرایطی برای آنها از همان زمان نخستین نوعی بی عدالتی مضاعف است، و به نوعی یک نوع بی عدالتی در رو آوردن به عدالت می باشد.

چالش در مصادیق(28): بررسی عدالت در اداره شبکه بهداشت و درمان دامغان

یکی از دانشجویان گرامی جهت دوره کارآموزی به اداره شبکه بهداشت و درمان دامغان معرفی شد. پس از اتمام دوره، از وی خواستم مواردی را که احساس می نماید در سازمان بی عدالتی باشد بنگارد. هدف از این امر، کمک به رفع بی عدالتی های اجتماعی و رفع اشکالات احتمالی است. در هر سازمانی بی عدالتی هایی خواسته یا ناخواسته رخ می دهد که در ذیر به چند مورد از آنها در ارتباط با سازمان نام برده اشاره می شود. اگر موردی به اشتباه بیان شده است، تقاضا داریم یادآوری کنند تا حذف یا توضیح داده شود. این موارد توسط دانشجوی گرامی بیان شده است:

1)چون در بازه  زمانی که من کارآموزی خود را آغاز کرده بودم، اداره شبکه بهداشت و مرکز بهداشت به تازگی با هم ادغام شده بودند، یک سری بی عدالتی هایی در سازمان وجود داشت و باعث نارضایتی کارمندان و پرسنل شده بود،به طور مثال برای کارکنان فضای کاری فیزیکی کمی در نظر گرفته بودند، و به اصول مناسبی که در طب کار بیان شده که هر کارمند نیازمند فضای استاندارد برای انجام وظایف خویش است، توجهی نشده بود و برخوردها و شلوغی ها در محیط کار زیاد بود. به عنوان مثال، اتاقی که برای یک تا دو نفر تعبیه شده است، تا چهار نفر کارمند در آن مشغول به کار بودند. همین طور وظایف محوله به یک فرد بیش از توان فرد بود و عدالت در تقسیم کار وجود نداشت.

2) مورد دیگری که کارکنان از آن ناراضی بودند و بی عدالتی می دانستند، مربوط به مطالبات و حقوق کم بود. و همینطور اضافه حقوق ها پرداخت نمی شد و یا اگر هم با تاخیر پرداخت می شد کمتر از حق واقعی کارمند بود و کارمندان با پست های همتا حقوق یکسانی دریافت نمی کردند. همچنین بین افرادی که کم کاری می کردند، نسبت به افرادی که وظایفشان را درست انجام می دادند، تفاوتی قائل نبودند و دیده می شد افراد کم کار از حقوق و مزایای بیشتری نیز برخوردار هستند. این موارد خود نمونه بارزی از بی عدالتی ها در سازمان است که باعث می شود انگیزش و بهره وری کارکنان وظیفه شناس کاهش یابد.

3) مورد دیگری از بی عدالتی، دعوت به کار شدن کارمندان بعد از بازنشستگی بود، و سعی نمی کردند که با استخدام نیروهای جوان و شایسته احراز شغل، باعث اشتغال زایی شوند و به این که نیروی کار جوان بهره وری بالاتر و انرژی بیشتری برای انجام وظایف دارد توجهی نمی شد.

 در مقابل این بی عدالتی ها، مواردی هم وجود دارد که می توان از آنها به عنوان رفتارهای عادلانه در این اداره یاد کرد. یکی از آن موارد که توجه مرا بیشتر به خود جلب کرد این بود که استخدام و تربیت نیروی انسانی  به سمت " بومی بودن"سوق داده شده بود. با این تاکید که رویه استفاده از کارکنان بومی یکی از موثرترین و پایدارترین ابزار شکستن حلقه شوم عقب ماندگی اجتماعی در مناطق محروم و روستایی کشور به شمار می رود و باعث برقراری عدالت بین استخدام نیرو های شهری و روستایی می شود و امکانات در اختیار شهر و روستا تا حدی به تعادل می رسد، و به طبع واحدهای بهداشتی فقط در شهر متمرکز نمی شوند، بلکه  شبکه بهداشت در روستا ها هم مثل شهر، خانه های بهداشت تاسیس کرده بودند که باعث راحتی روستاییان و بکار بردن نیروی کار روستا شده بود و رضایت کارمندان را به دنبال داشت، زیرا اگر برای واحدهای روستا از کارکنان شهری استفاده می شد، جابجایی پرسنل افزایش پیدا می کرد و بین کارکنان واحدهای شهری و روستایی بی عدالتی برقرار می شد. البته صحیح خواهد بود که در مواردی که متخصصی در روستا نباشد، از شهرها نیروی مناسب بکار گرفته شود.

یاسمن علی نژاد، محمدرضا آرمان مهر

The Book of Justice (1): Rawls-Hakimi

The book "Rawls-Hakimi (Comparative and Critical analysis of Economic Justice Criterions in John Rawls and MohammadReza Hakimi's thought)" by Mohammad Reza ArmanMehr and Scientific editing by Dr. Yadollah Dadgar is published by "Dalilema". This work addresses the comparative analysis of the economic justice criterion in Rawls and Hakim's thought. It is hoped that the study of this book is useful for familiarizing with the ideas of justice in the thought of contemporary thinkers

Book honors include:

A worthy book of appreciation In the fall of 2011

Selected work of the 6th International Festival of Farabi. The book was chosen in the Economics, Management and Accounting Department to be among the 29 selected works of the festival. At Farabi Festival, the main emphasis is on theorizing indicators, solving indigenous issues and focusing on Islamic ideas

شعر عدالت(25): عدالت در شعر سعدی(5)

شعر کاربردی سعدی برای امیران عادل

شیخ شیراز در قصاید خود به جز اتابکان سلغری پارس، برخی از رجال و امرای نام دار زمان خود را نیز ستوده و نامشان را ذکر کرده است از جمله: اتابک مظفرالدین سلجوق شاه ابن سلغر، امیر انکیانو، شمس الدین حسین علکانی، شمس الدین محمد جوینی صاحب دیوان، امیر سیف الدین، علاءالدین عطاملک جوینی صاحب دیوان، ملکه ترکان خاتون و پسرش اتابک محمد. اما همه ی آن چه این قدرتمندان از شاعر می خواسته اند خشنودی شخص آنان از شنیدن مدیحه نبوده است، بلکه آنان می خواستند که شاعر، آوازه ی دلیری، جنگ آوری، دشمن شکنی، کشورگشایی، رعیت نوازی و دادگستری ایشان را به گوش مردمان برساند تا دشمنانشان مرعوب و دوستانشان مجذوب گردند.

در ستایش اتابک مظفرالدین سلجوق شاه ابن سلغر، سعدی خدای را شکر می گوید به جهت نظر دگرباره ای که خداوند بر عالم کرده و این پادشاه را «سر ملوک زمان» و «پادشاه روی زمین» قرار داده که به ماه طلعت او و ستارگان حشم وی، زمین پارس، فر آسمان دارد و همه در برابر او داغ خادمی بر روی دارند و دست بندگی بر هم.

علاءالدین عطاملک جوینی صاحب دیوان نیز از افراد مورد ستایش سعدی است که شیخ شیراز او را با عناوینی همچون: «سحاب رحمت و دریای فضل و کان کرم، سپهر حشمت و کوه وقار و کهف امان» مورد تمجید قرار داده است؛ شخصی که فهم و قیاس به بلند پایه ی قدرش نمی رسد و ادراک آدمی به گرد همتش؛ «بر او محاسن اخلاق چون رطب بر بار» است و «در او فنون فضایل چون دانه در رمان»؛ پس سعدی برای او دو آرزو می کند: دوام دولت دنیا و ختم بر ایمان که بدین وسیله پیوندی میان حکومت و دین برقرار می کند:

دوچیز خواهمت از کردگار فرد عزیز *** دوام دولت دنیا و ختم بر ایمان

ز نائبات قضا در پناه بار خدای *** ز حادثات قران در حمایت قرآن

«قصاید، صص 738ــ741»

موبدان نیز چنین گفته اند که: دین و ملک هر دو برادرانند و دین، بنیاد ملک است و ملک، برادر دین است. و در ستایش ملکه ترکان خاتون، سعدی او را پارسایی می داند که آوازه ی تعبد و خوف و رجای او در جهان مشهور شده است و از یمن همت و قدم پارسای او، اسلام در امان و ضمان سلامت است و خیر جهانیان در بقای اوست و بدبخت کسی است که از رای ترکان خاتون، روی بتابد.

منـابـع: محمد دبیرسیاقی، بوستان سعدی، گلستان سعدی، انتشارات امیرکبیر، تهران، 1380/ محمد غفوری، اندیشه جامع سعدی، انتشارات حافظ نو، تهران، 1365